Is je alarmsysteem wel goed afgesteld? II

Het verschil tussen gerechtvaardigde en onterechte angst

Deel 2: Als je alarmsysteem een softwareprobleem heeft [Drieluik]

picsart_12-30-11.12.04.jpg

Zoals ik in mijn vorige blog schreef, geloof ik in principe dat ieder mens een innerlijk kompas heeft; een soort primitief alarmsysteem, dat fungeert als je raadgever. Ik denk dat je dit systeem het beste kunt waarnemen in je buik, maar ook bijvoorbeeld soms in het onbewust aanspannen van je spieren of toegenomen waakzaamheid. Wanneer je jezelf (weer) leert om naar dit systeem te luisteren, zul je ook onderscheid kunnen maken tussen de verschillende emoties die het communiceert, bijvoorbeeld boosheid, of juist angst en dat is handig omdat het je helpt te beslissen hoe vervolgens te handelen. We kennen dit ook wel als de ‘Fight or Flight-response‘ (vechten of vluchten) waarbij vechten niet perse letterlijk vechten hoeft te betekenen, maar ook bijvoorbeeld kan gaan om het jezelf confronteren met wat je bang maakt of stelling nemen over iets wat je belangrijk vindt.

Als het nog niet lukt onderscheid tussen de verschillende emoties te maken, of als dat niet nodig is, kun je proberen te voelen of je systeem communiceert in ‘ja’ of ‘nee’. Dit is eigenlijk wat ik zelf vaak doe. Ik heb namelijk gemerkt dat, wanneer het me niet goed lukt om me te verbinden met mijn gevoel, ik door als een objectieve waarnemer naar de veranderingen in mijn lijf te kijken, toch nog de juiste informatie kan krijgen. Hoe is mijn spierspanning? Hoe hou ik mijn handen? Is mijn houding open of gesloten? Hoe alert ben ik?
Als ik merk dat ik oplettender ben en dat mijn spieren meer aangespannen zijn, is dat een signaal. Kennelijk is er onbewust iets waar ik zo op reageer, iets waar ik me niet prettig bij voel. Het geeft niet dat ik misschien niet weet wat dat is, (vaak komt veel informatie pas achteraf) maar het is een belangrijk signaal. En het is ook belangrijk om daar bij te blijven. Dit betekent dat je het gevoel moet kunnen verdragen van jezelf in mogelijk gevaar bevinden. Natuurlijk is dat niet leuk, maar dat een situatie escaleert die niet had hoeven escaleren, omdat je weggaat van je gevoel , is nog minder leuk. Ook het maken van keuzes, waar je achteraf (of misschien zelfs op het moment al) niet achter staat, is niet fijn. Dus: Zegt mijn lijf ja? Of zegt mijn lijf nee? Geen nuances: Ja of nee. En hoewel ik dit voor mezelf zo absoluut mogelijk probeer te houden, om het gevoel steeds beter te kunnen leren herkennen, hoeft een ‘nee’ helemaal niet te betekenen dat je je in ernstig gevaar bevindt. Een ‘nee’ kan ook gaan over een grapje dat een collega maakt, ten koste van een andere collega. Geen gevaar voor jou, maar niet verenigbaar met jouw innerlijke normen en waarden. Dus niet ok.

Om keuzes te maken in het belang van je veiligheid, met betrekking tot wat jij moreel aanvaardbaar vindt en ook voor toename van je zelfrespect en zelfvertrouwen, is het dus belangrijk om te luisteren naar de raadgevingen van je interne kompas.

Maar wat nou als je innerlijke alarmsysteem een softwarefout heeft?

Ik schreef al dat veel volwassenen de vaardigheid grotendeels hebben verleerd om hun meest basale gevoelens goed waar te nemen en deze te raadplegen bij het maken van keuzes. Hierdoor kunnen ze niet meer adequaat gebruik maken van dit handige systeem.
Ook mensen die in het verleden een trauma hebben opgelopen en hierdoor beschadigd zijn, kunnen vaak niet goed gebruik maken van hun interne alarmsysteem. Dit komt omdat het als het ware corrupt geworden is. Hier zijn verschillende redenen voor te noemen:

Wat er bijvoorbeeld gebeurt is dat deze mensen zo lang en/of in zo’n extreme mate aan gevaar hebben blootgestaan dat hun alarmbellen maar blijven afgaan, ook wanneer er feitelijk geen gevaar (meer) is. Het lukt ze niet om hun gevoelens van (vaak extreme) waakzaamheid los te laten of om hun lijf te kalmeren. Dit is niet iets wat, zoals sommige mensen denken, alleen in je hoofd gebeurt en wat je jezelf makkelijk kunt afleren ‘te doen’. Je hele systeem is hierbij betrokken, het overkomt je: Stresshormonen worden letterlijk door je lijf gepompt en vragen om een actie, ook als er niets is om op te reageren.

Iets anders wat zou kunnen gebeuren is dat de mate waarin het alarmsysteem van mensen met een trauma reageert, totaal niet in verhouding staat met de prikkel die dit systeem activeert. Hierbij wil ik onderscheid maken tussen twee verschillende soorten prikkels. De eerste groep noem ik triggers: Prikkels die je doen herinneren aan elementen van het trauma (Dit kan alles zijn, maar vaak is het gekoppeld aan een zintuiglijke beleving: geuren, kleuren, smaken, een beeld van de volgorde van bepaalde ongevaarlijke handelingen achter elkaar, etc). Hoewel ze je herinneren aan elementen van het trauma zijn ze in principe dus onschuldig. De combinatie van streepjestruien en zwarte krullen voor mij, bijvoorbeeld. Of  rozijntjes: Gegarandeerd dat ik die heel bewust waarneem en er soms nog klamme handjes van krijg of een verhoogde hartslag. Maar in principe totaal onschadelijk.

De tweede groep prikkels zijn prikkels die wel duiden op gevaar, maar niet in die mate als waarin je systeem het ervaart, waardoor je ofwel totaal buitenproportioneel reageert (Iemand geeft je een duw en jij schiet hem neer) ofwel bevriest.
Om hier een voorbeeld van te noemen:

Ik was 17 en ging uit met vrienden toen iemand die wel vaker vervelend tegen me was (omdat het gewoon een heel kinderachtig irritant figuur is), me ongemerkt van achteren benaderde en tegen zich aantrok: Een arm om mijn schouders en een om mijn middel en dan strak tegen het lichaam achter me. Mijn systeem ging op hol! Ik dacht dat ik doodging, want alles in mij herinnerde zich nog hoe zo’n zelfde houding voorafging aan een nachtmerrie. Het was niet eens zozeer iets cognitiefs, mijn lijf reageerde: Mijn hart hamerde in mijn borst, mijn handen waren klam, mijn spieren gespannen, ik was benauwd, mijn buik deed pijn en vooral  was ik dood- en doodsbang, dus ik bevroor.

Wat het juiste was geweest in die situatie, was om een stekelige opmerking te maken, mezelf los te maken en hem al dan niet een duw of een klap te geven, afhankelijk van hoe het zich zou ontwikkelen. Ja: het was een heel onprettige situatie die ook zeker actie van mijn kant rechtvaardigde, maar het was niet, zoals mijn systeem het me voorstelde, een zaak van leven of dood.

Het grootste verlies in deze situatie was dat ik door de ‘softwarefout in mijn alarmsysteem‘, niet in staat was om op een adequate manier voor mijn (vooral interne) veiligheid te zorgen, waardoor het ook nog eens bevestigend (en heel zelfondermijnend) werkte: “Een ander kan met me doen wat hij wil. Ik ben machteloos. Ik heb nog geluk gehad dat het dit keer niet uit de hand gelopen is
Om in termen van conditionering te spreken: Stimulus, respons (in dit geval het gebrek aan reactie, wat ook respons is), bekrachtiging. Ai.

Jammer. En behoorlijk onhandig dus, zo’n alarmsysteem dat van slag is.

Om dit op te kunnen lossen (want dat kan!) dien je (zoals eigenlijk altijd het geval is wanneer je een probleem wilt oplossen) allereerst te onderkennen dat het probleem er is. In het geval van een hyperalert alarmsysteem, brengt dit echter meteen ook weer wat complicaties met zich mee:

Misschien kun je je nog herinneren dat ik in mijn eerdere blog schreef over de situatie met de basisschoolleraar, waarbij ik aanvankelijk heel duidelijk een ‘nee-gevoel’ had tot ik toch begon te twijfelen. Die twijfel ontstond omdat de groep waarin ik me bevond als geheel reageerde op een manier die haaks op mijn gevoel stond.
Er gebeurden toen twee dingen: Ten eerste was ik bang voor ‘sociale uitsluiting‘: de angst af te wijken/niet aardig te worden gevonden/afgewezen te worden (de angst die mensen vaker voelen in sociale situaties en die ze er toe beweegt sociaal aangepast gedrag te vertonen) Ik was namelijk de enige die dit niet grappig vond. Het tweede wat er gebeurde was dat er een meer fundamentele angst van mezelf aangeraakt werd; De angst dat er wat mis is met mij: “Wat nou als ik te beschadigd ben?
Ik ben me er namelijk heel goed van bewust dat ik extreme en abnormale dingen heb meegemaakt en ook dat die er toe kunnen leiden (en dat in het verleden ook hebben gedaan) dat ik buitenproportioneel reageer. Ik wéét dat mijn alarmsysteem een enorme softwarefout had. Ik weet dat ik, als ik overspoeld word, soms nog steeds lastig de uit-knop kan vinden en mijn lijf kan kalmeren.
Wat zegt het over mij dat ik, met alles wat ik inmiddels geleerd heb, nog steeds zo op tilt sla, als er kennelijk niets is om over op tilt te slaan?

Nou, ik weet wat dat zegt (als dat het geval zou zijn, want we zijn al tot de conclusie gekomen dat mijn alarmsysteem me terecht waarschuwde):
Het zegt dat ik kennelijk nog kwetsbaar ben, dat het nog pijn doet (wat niet gek is, gezien de ernst van wat er gebeurd is). Het zegt dat ik mezelf nog serieuzer mag nemen en meer veiligheid mag bieden, nog zachter naar mezelf mag zijn. Misschien zijn er wel delen die nog gebroken zijn, die ik nog mag lijmen, maar dat kan nu. Daar is tijd voor. En ruimte, die ik in mag nemen. Ik mag dat met aandacht doen. En als ik daarbij fouten maak is dat niet erg. De meeste fouten zijn te herstellen.

Paradoxaal hieraan is dat ik geleerd heb dat ik door mezelf en wat ik voel serieus te nemen, door er bij te blijven en er oordeelvrij naar te kijken (als dat niet lukt op het moment zelf, dan achteraf), de gebroken stukken lijm en dat dat ertoe leidt dat ik gezondere inschattingen kan maken en gezonder kan reageren: Door met zachtheid te kijken naar hoe ik in paniek kan raken, ook al is dat misschien hartstikke onterecht, door het er gewoon te laten zijn, merk ik dat ik de kans op onterechte stressreacties in de toekomst beperk.

Ik ben mijn softwarefout aan het herstellen.

Advertenties

5 gedachtes over “Is je alarmsysteem wel goed afgesteld? II

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s