Gastblogs

Praten alleen is niet genoeg


Over helen van trauma

Helen van trauma is voor mij in de eerste plaats het lef in jezelf vinden om de weg terug naar huis te gaan. De weg terug naar jezelf, naar binnen. Terug naar wat er gebeurd is en samen met een ander (een gezonde volwassene die jou daarbij steunt) ontdekken wat je destijds (toen en daar) hebt gedaan om het geweld te overleven. Om vervolgens te ontdekken dat je door onverwerkt trauma behalve emotionele pijn, ook een enorme hoeveelheid stress in je lichaam opbouwt, die je niet meer op een natuurlijke manier kunt laten afvloeien. Daardoor ben je in de loop van de jaren vaak in een modus van permanente stress terecht gekomen. Je bent hier en nu de weg in jezelf kwijt. De weg naar gezond loslaten van spanning en stress, de weg naar liefdevolle vriendelijkheid voor jezelf, de weg naar herstel.

De meeste schade
Het grootste en meest helende inzicht in mijn eigen verwerkingsproces, was het verschil begrijpen tussen de schade van het trauma enerzijds en de schade van mijn eigen herhaling van de pijn en ondermijning anderzijds. Dat wat je is aangedaan, het trauma, heeft –hoe heftig het ook was- een begin en een eind. Je weet dat het ergens weer stopt. Ook al herhaalt de situatie zich de week daarna, ook die situatie is weer gestopt. Daarmee wordt het voor ons brein op een vreemde manier ook overzichtelijk. Als het geweld er is, gaat je hele systeem op standje overleven, als het gestopt is kun je weer even ademhalen en proberen hoe dan ook toch wat te herstellen van de stress die je lichaam en geest ten tijde van het geweld geproduceerd hebben. Als er voldoende veiligheid om je heen is om die stress op een gezonde manier weer te ontladen, zal het heftigste trauma niet per definitie blijvende wonden achterlaten. Maar wat als de gevoelens van angst en onveiligheid blijven bestaan, omdat je nergens naartoe kunt met je verhaal. Dan kan de stress in je lichaam en geest niet op een gezonde manier ontladen en blijft die opgesloten in je lichaam. Als er vervolgens niemand in je omgeving is die je gevoel van eigenwaarde weer wat helpt op te krikken door je te vertellen dat het geweld niet jouw schuld was, dan is de cirkel van trauma rond. Dan hoeft er daarna in je leven niets ernstigs meer te gebeuren, toch loop je de kans dat je jezelf er dag in dag uit van weet te overtuigen dat je een slecht mens bent, dat je schuldig bent, dat je een monster in je hebt wonen of andere ondermijnende gedachten. En juist die slechte gedachten over jezelf houden nooit op. Daar zit geen begin en eind aan, dat is er dan permanent. En op zo’n poreuze bodem van eigenwaarde (of gebrek daaraan) valt nauwelijks een gezond bestaan te bouwen.
Daarom ben ik ervan overtuigd dat het geweld dat ooit tegen je is gebruikt, op zichzelf niet de grootste schade aanricht bij overlevers. Het is de permanent door jezelf gevoede gedachte over je eigen slechtheid, die je blijft verteren en een ongezonde en permanente stress in je lichaam en geest op peil houdt.

De wetende getuige
Om uit die cirkel van traumatische stress te komen, heb je in de eerste plaats een volwassene nodig die jou nu alsnog durft aan te horen, aan wie je mag vertellen wat jou is aangedaan. Iemand die je vervolgens alsnog duidelijk maakt dat het niet aan jou lag, dat je geen slecht kind was en dat je geen schuld hebt. Iemand die in het hier en nu getuige durft te zijn van jou verhaal over toen en daar; iemand die je een gezonde spiegel voorhoudt over wat je destijds is aangedaan, maar ook over wat je nu –meestal onbewust- zelf in stand houdt. Iemand die tegengif biedt aan de oude boodschappen die je als overlever hebt geïnternaliseerd.

Praten alleen?
Voor overlevers van seksueel geweld is het dus van groot belang een volwassen ‘getuige’ te vinden, die nu alsnog jouw verhaal wil aanhoren, bij je blijft, je durft te troosten en je vertelt dat dit nooit had mogen gebeuren. Een zorgvuldige therapeut dus, via wie je kunt leren spiegelen en zo kunt ervaren dat de beleving van jouw pijn niet gek, gestoord of afwijkend is, maar een hele sterke, gezonde reactie is geweest op een ongezonde en beschadigende situatie. Praten is dus van groot belang, maar het is niet voldoende. Er wordt steeds meer bekend over de heftige fysieke en hormonale reacties van ons lichaam op trauma. Dat betekent dat er neurologisch ook echt iets beschadigd is als gevolg van voortdurende traumatische stress. Daarvan herstellen vraagt meer dan praten, het vraagt ook lef om lichaamswerk zoals bv yoga, chi kung of tai chi te doen, om je eigen lichaam opnieuw te ervaren en positieve impulsen te geven. En behalve je lichaam, vraagt ook je brein om nieuwe paden. Als je alleen praat over wat er met je gebeurd is, zullen je lichaam en geest op een dieper niveau nog niet weten hoe ze de ondermijnende stress kunnen stoppen en loop je het risico dat je opnieuw heftige situaties opzoekt of op een andere manier een vrijgekomen leegte in jezelf wilt vullen met dat wat je kent: pijn en afwijzing. Daarmee creëer je vaak opnieuw een soort trauma en hoe vreemd en heftig dat ook klinkt, daarmee creëer je steeds opnieuw een herhaling van je eigen pijn, lang nadat het trauma je overkwam.
Behalve praten en lichaamswerk, ben ik ervan overtuigd dat werkelijk helen nog een derde niveau vraagt, en dat is het niveau van de mindfulness. Daarmee kun je werkelijk veranderingen aanbrengen in de door trauma en herhaling ingesleten paden in je brein en kun je leren hoe je kunt stoppen, aanvaarden en omarmen van dat wat er nu is.

Als het trauma meteen ook je enige bron van zingeving lijkt
Hoe pijnlijk ook, trauma overleven maakt dat je onder hoge stress kunt functioneren. En ondanks de overweldigende ervaringen geeft het trauma ook betekenis aan je leven. Als je de in dit artikel genoemde stappen van herstel zet, kom je ongetwijfeld een poosje in een soort niemandsland terecht, waar de oude patronen van gedrag en overtuigingen niet meer nodig zijn, maar waar je nog geen nieuwe ‘schoenen’ hebt. Het leven lijkt een tijdje saai en betekenisloos, omdat trauma je identiteit vormde. Maar geloof me, als je het lef hebt om in dat niemandsland te verblijven zonder jezelf in de steek te laten, dan ontvouwt zich een nieuwe weg. Jouw weg, die niet perse ergens naartoe leidt, maar je grond onder je voeten geeft om op te staan. En dan blijkt dat in het echt best nog spannend te zijn…

Thérèse Evers
Voormalig zedenrechercheur bij de politie en docent zeden op de Politieacademie
Auteur van
‘Genoeg’ (gedichtenbundel over verwerking van seksueel geweld, 2011, uitgave in eigen beheer, te bestellen via: td.evers@tele2.nl)
‘De som der delen’ (semi-autobiografische roman over de combinatie van het werken als zedenrechercheur en een eigen geschiedenis van seksueel misbruik, uitgeverij Elikser, 2014)



 kim ca

“Kim Campbell vloog haar half kapotgeschoten A-10 gevechtsvliegtuig naar huis, ondanks grote schade”
Dit type vliegtuig kan met flinke schade nog doorvliegen, omdat er naast een modern hydraulisch systeem, ook nog een oud handmatig systeem in zit.

 

Mariska heeft mij gevraagd een gastblog te schrijven, met als opdracht: “Wat is het belangrijkste dat je via dit medium zou willen delen?”
Nou weet ik toevallig dat de post “Maar wat nou als ik te beschadigd ben” heel veel gelezen is. En daar wil ik graag iets heel belangrijks aan toevoegen. Ik werk veel met slachtoffers. Sommigen van jullie kennen mij misschien van de workshop die ik gaf op de Dag van het Misbruikte Kind 2015. Om te zeggen dat jullie zo ontzettend sterk zijn, is een beetje een dooddoener. Dat zijn jullie. Maar er zijn twee gebieden waar jullie niet eens van weten hoe sterk je bent.

1: Je alarmsysteem

In de zelfverdediging noemen we een tegenstander geen tegenstander, slechterik, of dader: we noemen zo iemand een “Threat” – een bedreiging. Dat lijkt misschien niet zo’n groot verschil, maar het maakt het mogelijk om voor jezelf te kiezen zonder voor de ander te hoeven psychologiseren. Als iemand een bedreiging voor je is, maken zijn intenties niet uit. Het woord “bedreiging” impliceert dat je jezelf sowieso mag beschermen. Een vriend die teveel heeft gedronken terwijl hij mij naar huis zou rijden, is ook een Threat. Leuk dat hij mijn vriend is, maar ik pak echt zijn autosleutels af en als hij moeilijk doet, gaan die zo – plons – de gracht in.

Niet alleen leerlingen, maar ook vriendinnen vertellen me vaak over situaties waarin ze het gevoel hadden: “Hier klopt iets niet. Ik vertrouw deze situatie niet. En om precies te zijn: ik denk dat deze persoon een bedreiging is.”

Wat mij opvalt is dat jullie alarmsysteem het nog gewoon normaal doet. Ik zie geen enkel verschil tussen de situaties waar slachtoffers en niet-slachtoffers mijn mening over vragen. Ik hoef nooit te zeggen: “Nee joh, dat zie je totaal verkeerd. Je overdrijft totaal.” Het enige wat ik kan zeggen is: “Je hebt het helemaal goed ingeschat.”

Hiermee wil ik niet zeggen dat jullie niet beschadigd zijn. Sterker nog, ik weet dat het van levensbelang is dat je eerst slachtoffer mag zijn voor je kunt helen. Woorden zijn daarin heel belangrijk. Pas op: het is niet zo dat iets je is gebeurd. Dat iets je is overkomen. Iemand heeft jou iets aangedaan. Bewust, met voorbedachten rade, en tegen jouw wil, stem en verzet in. Dat moet eerst gehoord en erkend worden.

Maar wat mij steeds weer verbaast, is hoeveel er onder die beschadiging nog steeds gewoon functioneert. Want het blijkt: als jij voelt dat het niet pluis is, dan klopt dat gevoel.

 

2: Je zelfverdedigingssysteem

Een van mijn leerlingen vertelde me onlangs iets, nadat ik haar al een flinke tijd lesgeef. Ze vertelde dat ze jaren nadat ze misbruikt is, in een gevecht met een man op de grond terecht kwam, en tegen haar lichaam en hoofd werd geschopt. Ze greep de benen van haar aanvaller vast en trok hem tegen de grond. In een ander geval wist ze aan een groep bedreigingen te ontkomen door één van hen opzij te beuken.

Eh, wacht, wat? Hoe kan dat?

Ik ben geen psycholoog. Wat ik zie, is dat er bij slachtoffers heel, heel veel kapot is op het niveau van de overtuigingen. De overtuiging dat je gelukkig mag zijn is bij slachtoffers vaak vernietigd. De overtuiging dat je voor jezelf mag kiezen ook. En daarbij is je een overtuiging opgelegd: dat je jezelf niet mag en niet kunt verdedigen.

Daarvoor ligt de schuld bij de daders: de oorspronkelijke Threats die de daden hebben gepleegd. Zij hebben bewust geprobeerd jou hulpeloosheid aan te leren. Het probleem is echter dat de maatschappij deze schade in stand houdt – met ons beeld van vrouwen als hulpbehoevende wezentjes.
En soms gaat het ook in de hulpverlening flink mis. Ik weet van meerdere gevallen waarin hulpverleners bang waren dat een slachtoffer zélf dader zou worden, omdat ze zich verdedigde. Begrijpelijk, want soms worden slachtoffers ook daders. Alleen is jezelf verdedigen daar GEEN indicatie voor.

Waarom niet? Je kunt geweld indelen op een schaal van intensiteit. En ergens halverwege komt daar een tijdsaspect bij kijken. Zelfs de oude Grieken hadden al een verschil tussen iemand doden in het heetst van de strijd, en iemand “met voorbedachten rade” (“ek pronoia”) ombrengen. Het is iets totaal anders of je ter plekke beslist (of niet eens beslist, maar genoodzaakt wordt) om dodelijk geweld te gebruiken, of dat je van tevoren besluit: “Jij gaat eraan.” In het eerste geval geef je de bedreiging nog een keuze, want als hij ophoudt, hoef je hem verder niks aan te doen! In het tweede geval is er geen keuze: “Wat je ook doet, ik heb al bedacht dat ik je ombreng.”

Dit is niet een kwantitatief verschil, dit is een kwalitatief verschil. Jezelf verdedigen is dus NIET een teken dat jij een dader wordt. Helaas weten de meeste mensen te weinig van de logica van geweld om te begrijpen hoe geweld werkt.. In de gevallen die ik ken, werd het slachtoffer een anti-agressie-training aangeboden. En dat is heel erg jammer, want het geeft totaal het verkeerde signaal, en dat kan zelfs beschadigend zijn.

Toen ik zelf het verhaal hoorde van mijn leerling, kreeg ik kippenvel van bewondering. Wow – wat is hier aan de hand? Hoe werkt dit? De leerling in kwestie is niet bepaald Arnold Schwarzenegger, maar toch wist ze in twee afzonderlijke situaties te winnen, en nog wel vanuit zeer nadelige posities. Dus – hoe kan dit?

Iedereen kan zichzelf al verdedigen. Dat is een ingebouwd programma. De vraag is alleen: geef je jezelf toestemming om het te gebruiken? Dat is waar ik leerlingen mee probeer te helpen. En dat is waar slachtoffers het extra moeilijk bij hebben.

Je zou namelijk best eens aan kunnen nemen dat dit programma bij slachtoffers compleet kapot is. Want volgens je overtuigingen mag je niet voor jezelf opkomen. Maar wat deze ervaringen dus duidelijk maken: iets in jou functioneert gewoon zoals het zou moeten.

Ik stel het me voor als een heel oud programma dat in elk levend wezen zit voorgeprogrammeerd. Iets met antennes en tentakels en een heel basic zelfbewustzijn. Een blauwdruk van het leven. En ergens diep in jou, als de situatie heel erg is, gaat er een schakelaar om en wordt dat oude programma geactiveerd.

En dat programma heeft geen boodschap aan jouw opvattingen. Over wat mag en wat niet. Het geeft niks om of jij denkt dat je sterk genoeg bent of niet. Dat programma gaat jou veilig uit die situatie brengen. Koste wat kost.

Zal ik het nog een keer zeggen? Dit heeft niets te maken met een dader worden. Dit programma zit in ieder levend wezen, en terecht. Dat jij je verdedigt tegen een bedreiging, betekent absoluut niet dat jij een monster wordt. Voor een buitenstaander als ik is het zelfs ironisch dat uitgerekend jullie, die door pure noodzaak een extreem sterke empathie voor alles en iedereen hebben ontwikkeld, bang zijn dat je zelf sociopaat wordt.

Een mooie reactie van een hulpverlener was dan ook geweest: “Wow, wat mooi! Zie je wel? Je kunt het!” Want je mag jezelf altijd verdedigen. Altijd. Dat recht heb je. In dit soort gevallen adviseer ik mijn leerlingen altijd hun overwinning te vieren. Met een gebakje of iets anders lekkers. En het op te schrijven. Bevestigen dat dat je écht gelukt is.

Dit oeroude programma is niet iets verschrikkelijks. Dit is iets prachtigs. Mensen hebben een heleboel aan jullie kapot gemaakt. Jullie hebben overtuigingen opgelegd gekregen die zeer belemmerend zijn. Maar daaronder functioneren twee essentiële systemen nog 100% naar behoren: je alarmsysteem en je zelfverdedigingssysteem, allebei nog compleet intact. Waanzinnig mooi.

En dat betekent ook dat je op jezelf mag vertrouwen. Je zal de situatie juist inschatten als je denkt dat er iets niet in de haak is. En als je actie onderneemt, zul je dat doen omdat er een bedreiging is.

En ik denk dat deze twee systemen jou ook de mogelijkheid bieden om volgende keer eerder te gaan handelen. Niet pas als je op het randje van leven of dood balanceert, maar als je alarmsysteem afgaat. En ik denk dat het je de weg wijst naar voor jezelf opkomen. En voor jezelf kiezen. En gelukkig mogen zijn. En ik denk dat jullie dat kunnen. Ik heb er vertrouwen in.

Goede vlucht!

taking off
Het type vliegtuig dat Kim Campbell boven Baghdad vloog. (Photo credits: “Taking off” van Daniel J MacLain, 2004.)

Valeer Damen
Udemushi Zelfverdediging

Advertenties